Nieuwe analyse van dadaistische spiritualiteit

Cultuurtheoloog Frank Bosman promoveert op de klanktheologie van dadaist Hugo Ball 

De Duitse dadaïst Hugo Ball (1886-1927) was atheïstisch kunstenaar die zich met moderne kunst, klankgedichten afzette tegen de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, op dramatische wijze zijn katholieke geloof hervond en maatschappijkritisch schrijver werd. Dat stelt cultuurtheoloog Frank Bosman, die woensdag 29 januari promoveert. 

 

In zijn werk Byzantinisches Christentum (1923) beschrijft Ball een ‘theologie van klanken’, een middel om nader tot God te komen, door het uiten van klanken vergelijkbaar met ‘tongentaal’ uit de christelijke traditie. Maar ook door het gebruik van mystieke teksten uit de Joodse traditie (Kabbalah), esthetische theorieën van Kandinsky, van de taalfilosofie van Walter Benjamin en natuurlijk met zijn eigen klankgedichten. 

 

In tegensteling tot de afwijzing van de toenmalige katholieke wetenschappers die het werk afdeden als onzin en vol met fouten, bewijst Bosman dat bij nader zorgvuldig analyse het boek eerder een cultuur- en maatschappijkritiek is. En een ‘ongearticuleerd nadenken’ over de verhouding tussen theologie en klanken tussen Balls katholieke en dadaïstische erfenis. 

 

Hugo Ball zoekt in zijn klanktheologie naar het goddelijke van klanken. Woorden zijn niets anders dan gestolde klanken die een werkelijkheid scheppen. Heiligen zijn de manifestatie, vleeswording van de goddelijke klanken. En wijzen de mensheid op de weg naar geestelijke vrijheid. 

 

Ball werd beroemd door zijn klankgedichten, die hij tijdens de Eerste Wereldoorlog creëerde als protest tegen de structuur van de ‘beschaafde wereld’ die niet meer te redden was.

In het Nederlands taalgebied zijn beroemde dichters als Paul van Ostayen en Lucebert door hem beïnvloed. 

 

Frank G. Bosman (1978) is cultuurtheoloog en als programmacoördinator van LUCE/Centrum voor Religieuze Communicatie verbonden aan de Tilburg School of Catholic Theology. In 2011 werd hij tijdens de eerste Nacht van de Theologie in Amsterdam verkozen tot de ‘meest spraakmakende theoloog van Nederland’ Hij publiceerde diverse boeken, zijn laatste was, ‘God houdt wel van een geintje’.